LLUÍS DE YZAGUIRRE I MAURA*

Ilustrísimes parlamentaries y ilustrísimos parlamentarios de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies: Nestos momentos, nos que tán en mediu l'alderique sobre la reforma'l so estatutu y tienen duldes o diferencies en cuantes al estatus de la llingua asturiana, paecióme que la opinión d'un llingüista catalán interesáu nos drechos llingüísticos-yos podía interesar. Poro, fáigo-yos llegar esta carta abierta col enfotu de que sirva pa dalgo.

Como de lo que tamos falando ye de drechos llingüísticos, quiero más enmarcalo na cuestión d'aquello que fai perfecta una democracia: que tolos ciudadanos esfruten de los mesmos drechos. Otramiente, nunca nun podríemos falar de democracia perfecta. Una de les simplificaciones más dañibles que se faen sobre'l tema ye pensar qu'en democracia too ye blanco o negro: si nun país voten, yá hai democracia y, si non, ye una dictadura. Baxo tala perspeutiva, el réxime nazi yera una democracia, a diferencia'l réxime franquista. Sin embargu, la mayoría politólogos consideren que l'exerciciu'l votu ye una condición necesaria, pero non bastante: una democracia tien de garantizar el gobiernu la mayoría col respetu les minoríes; amás, tien de garantizar la igualdá de drechos de tolos ciudadanos.

Pa concretalo meyor: pue ocurrir qu'un estáu non siempres seya igual de democráticu pa la so población. Onde les muyeres nun pueden votar, esfruten de menos democracia que los homes, y el sufraxu femenín nun ye mui antiguu: Francia (1948), Suiza (1971), Iraq (1980), Namibia (1989), Kazahistán (1994) y Qatar (2003) sedríen parte d'una llista ensin acabar. Lo mesmo podía dicise de la privación de drechos cívicos por motivos de raza. Pero nun ye solo'l drechu al votu: son tolos drechos en conxuntu los que conformen la calidá democrática que tien cada ciudadanu. El grau de democracia de qu'esfruten les persones con orientaciones sexuales diferentes de les toleraes tradicionalmente foi medrando a midida que nueves lleis diben eliminando ciertes llendes, y tamién equí la llista quedaría abierta...

En cuantes a la llingua, la Constitución española de 1978 creó dos categoríes de ciudadanos: la primer categoría ta integrada polos ciudadanos que nun tienen la obligación de deprender una llingua diferente a la so llingua materna y tienen el drechu d'usala per tol Estáu, énte cualquier alministración; la segunda ta integrada pol restu, que non solo tienen la obligación de ser plurillingües, sinón que tienen bien de torgues pa usar la so llingua materna a tolos niveles de l'alministración.
La calidá democrática de los drechos llingüísticos de les ciudadanes y los ciudadanos de la casta segunda queda, según diz la mesma constitución, sometida a lo qu'establezan los sos respeutivos estatutos d'autonomía, magar qu'en dellos casos estos drechos fueren olvidaos (baxo la interpretación de que la so reconocencia yera opcional). Anque'l desendolcu los estatutos de toles autonomíes yá provocare diferencies ente los integrantes de la segunda casta llingüística, el factor más nidiamente diferencial no que cinca al esfrute hipotéticu de los drechos llingüísticos foi la ratificación por España de la Carta Europea de les Llingües Rexonales o Minoritaries (CELRoM), nel añu 2001. Daquella, l'Estáu español separtó los drechos llingüísticos almitíos pa los falantes d'estes llingües en dos categoríes, en función de si'l correspondiente estatutu incluyere una declaración de cooficialidá o bien nun fixere más que proclamar la so intención de protexer la llingua. Asina, quedaren dafechamente olvidaes les llingües que nin son cooficiales nin tán protexíes pol so estatutu.

Traducío en drechos, esto quier dicir que l'Estáu español comprometióse nel añu 2001, ente otros drechos llingüísticos, a «prever una educación preescolar asegurada y un enseñu primariu aseguráu nes llingües rexonales o minoritaries», «a velar por que les autoridaes de les alministraciones usen les llingües rexonales o minoritaries» (ensin acutalo a denguna alministración concreta), «a asegurar la creación de, polo menos, una estación de radio y una cadena de televisión nes llingües rexonales o minoritaries», «a sofitar o facilitar la creación o'l caltenimientu de, polo menos, un muérganu de prensa nes llingües rexonales o minoritaries» en provechu de los falantes de vascu, de los gallegos que viven en Galicia (non de los otros) y de los falantes de catalán que lo tienen declarao cooficial en dalguna de les sos modalidaes (non los d'Aragón nin los del Carxe, en Murcia), mientres que, en rellación colos drechos llingüísticos de los falantes de territorios onde l'estatutu nun fai más que declarar la proteición de la llingua propia, el gobiernu comprometióse a «aplicar toles disposiciones de la parte III de la Carta que puean aplicase razonablemente», que yá saben ustedes que ye un eufemismu pa dicir que nun van facer un res (yá pasaren siete años y tres gobiernos dende entós...).

Pa ponderar la importancia que tien la discriminación llingüística na calidá de la democracia de qu'esfruta una persona, quiero recordar que, pa les Naciones Uníes, cualquier discriminación basada nes distinciones contemplaes nel artículu 2 de la so Declaración Universal de los Drechos Humanos (llingua, raza, color, sexu o relixón) constitúi racismu. Que los ciudadanos nun esfruten de los mesmos drechos llingüísticos nun ye, entós, cuestión trivial.

Pa resumir lo dicho hasta agora, los drechos llingüísticos que l'Estáu español reconoz a cada ciudadanu tán regulaos non solo polo qu'establez la Constitución y el so Estatutu d'Autonomía, sinón tamién polo que'l gobiernu central aceptó al ratificar la CELRoM d'alcuerdu col estatus xurídicu que cada estatutu atribúi a la llingua propia.

Y equí ye onde intervienen ustedes, señoríes: supónse que la reforma d'un estatutu d'autonomía ye una operación que tardará en repetise; la mayoría de les que se ficieren hasta agora respondíen a procesos d'harmonización -pa dicilo col eufemismu qu'utilizaren daquella- y non a cambeos no fondero. L'actual, amás, ye la primer reforma dende la ratificación de la CELRoM, quier dicise, dende que'l gobiernu central decidiera nun reconocer los mesmos drechos llingüísticos a les llingües cooficiales qu'a les llingües namás protexíes.

Nun-yos pido más que llean l'instrumentu español de ratificación de la Carta europea de llingües rexonales o minoritaries -que, según l'artículu 96 de la constitución, forma parte l'ordenamientu xurídicu- y que piensen en qué esplicación van da-yos a los sos eleutores si finalmente deciden privalos a ellos y a los sos fíos de tolos drechos que'l gobiernu central habría reconocer en cuantes l'asturianu algame l'estatus de cooficialidá.

Munches gracies pol so tiempu.

*INVESTIGADOR EN DERECHOS LLINGÜÍSTICOS. Llaboratoriu de tecnoloxÍes llingüístiques (Universidá Pompeu Fabra de Barcelona).

Traducción del catalán d'Alejandro Fernández-Cernuda.

(de Les Noticies, 12-06-2008)